Javier Cercas, ο μυθοπλάστης της Ιστορίας

Η πρόσκλησή του από το Iβηροαμερικανικό Φεστιβάλ ΛΕΑ, μας έδωσε την ευκαιρία να γνωρίσουμε από κοντά έναν από τους πιο διακεκριμένους σύγχρονους Ισπανούς συγγραφείς στην Ευρώπη, τον Χαβιέρ Θέρκας (Javier Cercas).

Το έργο του έχει μεταφραστεί σε περισσότερες από είκοσι γλώσσες. Στα ελληνικά κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Πατάκη τα βιβλία του «Ο ένοικος», «Οι νόμοι των συνόρων», «Η ταχύτητα του φωτός», οι «Στρατιώτες της Σαλαμίνας» και «Ο Απατεώνας».

Ο Χαβιέ Θέρκας υπήρξε για χρόνια καθηγητής Ισπανικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο της Χιρόνα, ενώ παραμένει τακτικός αρθρογράφος της «ΕΙ Pais».

Η αναγνώριση του συγγραφικού του ταλέντου διεθνώς ήρθε με το «Στρατιώτες της Σαλαμίνας», που απέσπασε το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος της Ισπανίας το 2001, έγινε το μπεστ σέλερ της δεκαετίας και χαιρετίστηκε ως η αποκάλυψη στα ισπανικά γράμματα. Το μυθιστόρημά του δέχτηκε εγκωμιαστικά σχόλια από συγγραφείς όπως ο Μάριο Βάργκας Λιόσα, ο Τζ. Μ. Κούτσι, η Ντόρις Λέσσινγκ, η Σούζαν Σόνταγκ και ο Τζορτζ Στάινερ, ο οποίος έγραψε: «Οι στρατιώτες της Σαλαμίνας θα έπρεπε να κατατάσσονται στα κλασικά έργα». Μεταφέρθηκε μάλιστα στη μεγάλη οθόνη το 2003 από τον David Trueba, κερδίζοντας μεταξύ άλλων ένα βραβείο Goya.

Ακολούθησε «Η ταχύτητα του φωτός», το οποίο αγαπήθηκε ιδιαίτερα στη χώρα μας, αποσπώντας το Athens Prize for Literature του περιοδικού «Δέκατα».

Το 2010 τιμήθηκε εκ νέου με το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος της Ισπανίας για το βιβλίο του: «Anatomia de un instante».

«Είναι ένα βιβλίο που μιλά για την κατάκτηση της δημοκρατίας στη χώρα μου, και για έναν ειδικό τύπο ηρώων, τους οποίους αποκαλώ ήρωες της προδοσίας. Οξύμωρο δεν είναι;

Πρωταγωνιστής είναι ο πρόεδρος της κυβέρνησης της χώρας μου τη στιγμή της μετάβασης, ο οποίος προερχόταν από τη δικτατορία, από τον Φρανκισμό. Αυτός αντάλλαξε μία δικτατορία με μία δημοκρατία. Και οι δικοί του τον αποκαλούσαν προδότη. Γιατί ήταν προδότης, είχε προδώσει τις αρχές του. Όμως εξαιτίας αυτής της προδοσίας, στην Ισπανία υπάρχει δημοκρατία και όχι δικτατορία».

 

Λογοτεχνία και Ιστορία: Αναζητώντας την Αλήθεια 

Ο ιστορικός Άντονι Μπίβερ αναγνωρίζει στον Χαβιέρ Θέρκας μία συναισθηματική νοημοσύνη, που συχνά οι ιστορικοί δεν διαθέτουν, καθώς και έναν σεβασμό στην Ιστορία, την οποία δεν διαστρεβλώνει ποτέ. Πώς όμως επιτυγχάνει αυτήν την ισορροπία μεταξύ Ιστορίας και μυθοπλασίας;

«Η Λογοτεχνία και η Ιστορία αναζητούν διαφορετικές αλήθειες. Η αλήθεια της Ιστορίας είναι μια αλήθεια συμπαγής, τεκμηριωμένη. Ενδιαφέρει γιατί συνέβη σε συγκεκριμένους ανθρώπους σε συγκεκριμένο τόπο και σε συγκεκριμένο χρόνο. Αντίθετα η λογοτεχνία, η μυθοπλασία, αναζητά μια αλήθεια λογοτεχνική, ποιητική, ηθικού τύπου. Είναι μια αλήθεια αφηρημένη, μια παγκόσμια αλήθεια. Αναζητά αυτό που συμβαίνει σε όλους τους  ανθρώπους σε οποιονδήποτε χρόνο και σε οποιονδήποτε τόπο. Οπότε και οι δύο αναζητούν την αλήθεια, αλλά με διαφορετικό τρόπο. Κάποιες φορές βέβαια υπάρχουν μυθιστορήματα, όπως κάποια από τα δικά μου, για παράδειγμα το τελευταίο μου, «Ο Απατεώνας», που αναζητούν ταυτόχρονα την ιστορική αλήθεια και τη λογοτεχνική αλήθεια. Είναι βιβλία σχεδόν ανέφικτα, αλλά οφείλουμε να κάνουμε την απόπειρα.

Κάθε εξουσία θέλει να επιβάλλει μία εκδοχή της πραγματικότητας. Μια εκδοχή που της είναι χρήσιμη. Και η λογοτεχνία αυτό που κάνει είναι να αντιμάχεται αυτές τις εκδοχές της εξουσίας, τις απλοποιημένες, τις χρησιμοθηρικές, και αποπειράται να αναδείξει την πραγματικότητα σε όλη της την περιπλοκότητα, σε όλες της τις αποχρώσεις… Και αυτό είναι πολύ χρήσιμο! Τα ψέματα σκλαβώνουν, η αλήθεια ελευθερώνει. Και η λογοτεχνία ενδιαφέρεται για την αλήθεια. Ο μόνος τρόπος να ξεπεράσουμε το παρελθόν είναι να το αντιμετωπίσουμε, με όλη του την περιπλοκότητα, όλη του τη σκληρότητα, όλη τη φρίκη. Και αυτό χρειάζεται πολλή δουλειά, γιατί τα ανθρώπινα όντα φοβάμαι πως προτιμάμε τα όμορφα ψέματα από τις σκληρές αλήθειες.»

Ο Φρανκισμός και τα Φαντάσματα του Παρελθόντος

Τι γίνεται όμως με την προσωπική ιστορία; Κατά πόσο παρεισφρύει στη διαδικασία της συγγραφής; Και οι δύο πλευρές της οικογένειας του Θέρκας υποστήριζαν τον Φρανκισμό, κάτι που έκανε τη λογική του έφηβου Θέρκας να επαναστατεί και καλλιέργησε μέσα του μία εμμονή διερεύνησης του συνόρου μεταξύ ηθικής και πολιτικής. Ενδεχομένως το γράψιμο να λειτούργησε και ως μέσο συμφιλίωσης με το προσωπικό του παρελθόν.

«Είναι ένα κλισέ να λέμε ότι το να γράφει κανείς είναι θεραπευτικό. Αλλά τα κλισέ υπάρχουν για κάποιο λόγο: επειδή εμπεριέχουν δεδομένες αλήθειες. Και ναι, εγώ μπορώ να πω πως θα ήμουν ένα άτομο πιο «κατεστραμμένο» αν δεν έγραφα. Ίσως θα ήμουν ένας επικίνδυνος ψυχασθενής αν δεν έγραφα! Το τελευταίο μου βιβλίο -δεν έχει μεταφραστεί ακόμα – μιλά για την φρανκική οικογένειά μου και για τον «ήρωα» της οικογένειάς μου, που ήταν ένα πολύ νέο παιδί, 17 ετών, όταν ξεκίνησε ο πόλεμος… Πήγε στον πόλεμο, αντάρτης του Φράνκο, και εξελίχθηκε σε μέγα ιδεαλιστή του Φρανκισμού, του Φασισμού, και σκοτώθηκε στη μάχη 19 ετών, στο τέλος του πολέμου. Αυτός είναι το σύμβολο του χειρότερου παρελθόντος μου, οικογενειακού και συλλογικού. Και αυτό που προσπαθώ είναι και πάλι, να το κατανοήσω. Να το κατανοήσω δεν σημαίνει να το δικαιολογήσω. Είναι το αντίθετο.

Όλα μου τα βιβλία μιλούν για αυτή τη σχέση, μεταξύ ηθικής και πολιτικής. Είναι όντως πολύ περίπλοκη. Δεν έχω την παραμικρή αμφιβολία σχετικά με το ποιος είχε δίκιο στον εμφύλιο πόλεμο: Η δημοκρατία. Αυτή η δημοκρατία η επισφαλής, η ατελής. Και δεν είχαν δίκιο οι πραξικοπηματίες, οι Φρανκιστές. Δεν είχαν δίκιο, έκαναν ένα πραξικόπημα ενάντια στη δημοκρατία. Όμως, εντός των δημοκρατών, που είχαν δίκιο πολιτικά, υπήρχαν άνθρωποι που δεν είχαν δίκιο ηθικά. Περισσότεροι από 7.000 ιερείς και μοναχοί δολοφονήθηκαν εν ψυχρώ από τους δημοκρατικούς. Αυτοί οι άνθρωποι είχαν το πολιτικό δίκιο, βρίσκονταν στην πλευρά των «καλών» της ιστορίας. Αλλά δεν είχαν ηθικά δίκιο, δεν ήταν αξιοπρεπείς άνθρωποι. Και το αντίθετο έγινε επίσης: υπήρξαν άνθρωποι που δεν είχαν δίκιο πολιτικά, που ήταν Φρανκιστές, που επέλεξαν λάθος πλευρά, που υποστήριξαν έναν λανθασμένο πολιτικό σκοπό, που όμως το έκαναν πιστεύοντας πως ήταν το καλύτερο. Δεν είχαν δίκιο πολιτικά, αλλά δεν μπορώ να πω ότι στο σύνολό τους δεν είχαν και ηθικά δίκιο. Όπως αυτό το 17χρονο αγόρι, που πήγε στον πόλεμο σε αυτήν την ηλικία, πιστεύοντας πως έκανε το σωστό. Και ήταν ικανός να ρισκάρει τη ζωή του και να τη χάσει, πολεμώντας για το πιστεύω του. Εγώ πέρασα τη ζωή μου ερευνώντας τη δική του. Και δεν μπορώ να πω ότι αυτό το παιδί ήταν χειρότερος άνθρωπος από εμένα. Μάλιστα πιστεύω πως ήταν καλύτερος, παρόλο που επέλεξε να ταχθεί με τη λάθος πλευρά. Γιατί έκανε κάτι που εγώ ευτυχώς δεν χρειάστηκε ποτέ να κάνω: να παίξω τη ζωή μου και να τη χάσω για τα πιστεύω μου. Δεν ξέρω αν θα ήμουν ικανός να το κάνω. Αυτό το αγόρι όμως το έκανε!»

Ωστόσο η ουσία των βιβλίων του δεν βρίσκεται ούτε στην προσωπική ιστορία του συγγραφέα, ούτε καν στην ιστορία της χώρας του.

«Τα βιβλία μου, είναι η αλήθεια, μιλούν για τις πολιτικές πληγές της χώρας μου. Όμως αυτές οι πληγές δεν διαφέρουν πολύ από τις αντίστοιχες της Ελλάδας! Ούτε από τις πολιτικές πληγές της Γαλλίας, ή της Κίνας. Το τελευταίο μου βιβλίο βραβεύτηκε ως το καλύτερο μυθιστόρημα ξένου συγγραφέα που εκδόθηκε στην Κίνα. Γιατί η λογοτεχνία είναι αυτό που μετατρέπει το συγκεκριμένο σε παγκόσμιο. Αυτό που συμβαίνει σε μία χώρα, είναι αυτό που συμβαίνει σε όλες. Αυτό που συμβαίνει σε έναν άνθρωπο, συμβαίνει σε όλους.»

Η μισαλλοδοξία, ο Εμφύλιος Πόλεμος και η λογική ουτοπία της Ενωμένης Ευρώπης

Εθνική αμαρτία της Ισπανίας είναι για τον Θέρκας η μισαλλοδοξία και εθνικό της σπορ όχι το ποδόσφαιρο, αλλά ο εμφύλιος πόλεμος.

«Πιστεύω μάλιστα πως δεν είναι εθνικό σπορ μόνο της Ισπανίας ή της Ελλάδας. Πιστεύω πως είναι της Ευρώπης, εθνικό σπορ της ευρωπαϊκής ηπείρου. Η ιστορία της Ελλάδας είναι τρομερή, το ίδιο και της Ισπανίας, αλλά και της Ευρώπης. Οι Ευρωπαίοι έχουμε περάσει 1000 χρόνια αδιάκοπου αλληλοσκοτωμού! Χωρίς να σταματήσουμε λεπτό. Ο πατέρας μου γνώρισε πόλεμο, ο παππούς μου γνώρισε πόλεμο, ο προπάππους μου γνώρισε πόλεμο. Και οι δικοί σας το ίδιο.»

Το φως στο σκοτάδι του αλληλοσπαραγμού βρίσκεται για τον Θέρκας σε μία ιδέα που οφείλουμε να διαφυλάξουμε αν θέλουμε ειρήνη, ευημερία και δημοκρατία στην ευρωπαϊκή ήπειρο.

«Θεωρώ πως η Ενωμένη Ευρώπη είναι η μοναδική λογική ουτοπία που εφηύραμε οι Ευρωπαίοι. Εννοείται πως η Ευρωπαϊκή Ένωση όπως είναι σήμερα είναι πολύ ανεπαρκής, πολύ επισφαλής, δεν είναι αυτή που θέλουμε. Αλλά η οικοδόμηση ενός κοινού ευρωπαϊκού σχεδίου είναι το πλέον φιλόδοξο και το καλύτερο που μπορούμε να κάνουμε πολιτικά. Δεν είμαστε τόσο διαφορετικοί, όσο νομίζουμε. Μοιραζόμαστε πολλά περισσότερα. Οι Έλληνες με τους Ισπανούς μοιάζουμε πολύ. Το πεπρωμένο μας είναι κοινό και είναι ο μόνος τρόπος διασφάλισης της ειρήνης, της ευημερίας και της δημοκρατίας. Χωρίς μία Ενωμένη Ευρώπη δεν θα υπάρχει δημοκρατία

Είναι όμως η Δημοκρατία το ιδανικό πολίτευμα;

«Δεν υφίσταται η τέλεια Δημοκρατία. Η τέλεια Δημοκρατία είναι μία δικτατορία. Η δικτατορία του Φράνκο αυτοαποκαλούταν «Οργανική Δημοκρατία» και ήταν τέλεια. Ήταν μια δικτατορία. Οι δημοκρατίες είναι πάντα ατελείς. Αλλά είναι ατελείωτα τελειοποιήσιμες. Πάντα επιδέχονται βελτίωσης. Η Ισπανική Δημοκρατία του 1936 δεν ήταν μία τέλεια δημοκρατία, αλλά μπορούσε να βελτιωθεί. Και αυτό έπρεπε να γίνει, όχι να την καταστρέψουμε, με έναν πόλεμο τριών ετών και μία τεσσαρακονταετή δικτατορία.»

Η δικτατορία του Παρόντος

Ο Χαβιέρ Θέρκας μας μίλησε και μια ακόμα δικτατορία, την οποία αντιμάχονται τα βιβλία του: τη δικτατορία του παρόντος.

«Όταν εγώ μιλάω για τον ισπανικό εμφύλιο, δεν μιλάω για το παρελθόν, αλλά για το παρόν. Το παρόν της Ισπανίας ξεκίνησε το 1936, με τον πόλεμο. Και το παρόν της Ευρώπης ξεκίνησε το 1939, όπως και το παρόν της Ελλάδας. Το παρόν δεν είναι μόνο το σήμερα, εμπεριέχει και το παρελθόν, χωρίς το οποίο το παρόν είναι ακρωτηριασμένο. Θεωρώ πως τα βιβλία μου αποτελούν μια μάχη εναντίον της δικτατορίας του παρόντος, της ιδέας ότι το σήμερα είναι μόνο το σήμερα. Και ότι το παρελθόν έχει παρέλθει και δεν έχει καμία σχέση με το παρόν. Είναι ψέμα, είναι τελείως λάθος, είναι μια ψευδαίσθηση κατασκευασμένη μερικώς από την εξουσία των ΜΜΕ, για τα οποία το παρόν είναι μόνο το σήμερα, ή το τώρα, το σημερινό απόγευμα έχει ήδη περάσει και η περασμένη εβδομάδα ανήκει στην προϊστορία!»

Ο Μεγάλος Απατεώνας

Με γνώμονα τη διαφορά ανάμεσα στην κατανόηση και τη δικαιολόγηση, ο Θέρκας αποφάσισε να ερευνήσει την ιστορία του Ενρίκ Μάρκο, του «Μεγάλου Απατεώνα» για τον οποίον μιλά το τελευταίο του βιβλίο που μεταφράστηκε στα ελληνικά. Πρόκειται για έναν ενενηντάχρονο Βαρκελoνέζο που παρίστανε τον επιζώντα των ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης και ο οποίος, μέχρι τον Μάιο του 2005, που αποκαλύφθηκε η απάτη του, είχε διατελέσει τρία χρόνια πρόεδρος της ισπανικής ένωσης επιζώντων, είχε παραχωρήσει δεκάδες συνεντεύξεις στον τύπο και στην τηλεόραση, είχε δώσει εκατοντάδες διαλέξεις σε σχολεία, είχε τιμηθεί µε πολλές σημαντικές διακρίσεις και είχε συγκινήσει µε την ομιλία του τους Ισπανούς βουλευτές που είχαν συγκεντρωθεί στο κοινοβούλιο για να αποτίνουν φόρο τιμής για πρώτη φορά στους Δημοκρατικούς εκτοπισθέντες από το Γ΄Ράιχ. Η είδηση της απάτης του έκανε τον γύρο όλου του κόσμου, μετατρέποντας τον Μάρκο από ήρωα σε μέγα απατεώνα, στον τρισκατάρατο σφετεριστή του ηρωισμού και της ιστορίας των άλλων.  «Ένα μυθιστόρημα φτιαγμένο από ντοκουμέντα, µε τη μυθοπλασία στην καρδιά του… Ένα βιβλίο που αναδεικνύει μοναδικά τον ρόλο της μυθοπλασίας στην κατανόηση της αλήθειας», έγραψαν οι Sunday Times για τον «Απατεώνα», που βραβεύθηκε με το Ευρωπαϊκό Βραβείο Βιβλίου 2016 (Prix Du Livre Europeen).

Προκειμένου να γράψει το βιβλίο, ο Θέρκας πέρασε πολλές ώρες με τον ίδιο τον Ενρίκ Μάρκο.

«Έμαθα πάρα πολλά! Κανείς δεν είναι αυτό που δηλώνει, είναι αυτό που είναι. Αυτός ο κύριος δήλωνε πως ήταν ένας ήρωας και ήταν ακριβώς το αντίθετο. Όμως οι ήρωες ποτέ δεν λένε πως είναι ήρωες! Η αρετή που επιδεικνύεται ως τέτοια, δεν είναι αρετή.»

Η Λογοτεχνία ως Άμυνα στις Επιθέσεις της Ζωής

Ρωτήσαμε τον διακεκριμένο Ισπανό συγγραφέα αν υπήρξε κάποιο βιβλίο που να τον επηρέασε βαθιά, ίσως και να τον ώθησε προς την κατεύθυνση της συγγραφής.

«Η λογοτεχνία αλλάζει τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα, αυτό είναι βέβαιο. Αλλά τον αλλάζει με πολύ αργό ρυθμό. Δεν μπορεί να λύσει το πρόβλημα του χρέους της Ελλάδας, μακάρι να μπορούσε! Αλλά, ναι, αλλάζει τους ανθρώπους. Εμένα με άλλαξαν σπουδαία βιβλία. Μου άλλαξαν την οπτική μου για τον κόσμο, τον τρόπο που βλέπω τα πράγματα.

Δεν νομίζω πως όταν ήμουν μικρός ήθελα να γίνω συγγραφέας. Η επιθυμία μου ήρθε στα δεκαπέντε μου, όταν διάβασα ένα βιβλίο που θυμάμαι ακόμα αν και δεν το ξαναδιάβασα… Ο τίτλος του ήταν «Άγιος Μανουήλ, ο μάρτυρας». Ήταν η ιστορία ενός καθολικού ιερέα, που έχανε την πίστη του. Μετά από αυτό διάβασα όλα τα βιβλία του Ουναμούνο, και έχασα κι εγώ την πίστη μου. Άρχισα να καπνίζω, να πίνω μπύρες, να βγαίνω τα βράδια… Μπήκα σε ένα είδος απόλυτου χάους, από το οποίο δεν έχω βγει ακόμα. Ίσως γι’ αυτό να έγινα συγγραφέας, επειδή έχασα τις βεβαιότητες και τις αναζήτησα στη λογοτεχνία, όπου δεν υπάρχει ένα νοήμα, όμως χωρίς αυτήν δεν υπάρχει κανένα νόημα. Υπάρχει μια φράση του Τσέζαρε Παβέζε, ενός μεγάλου ιταλού συγγραφέα, που με γοητεύει: Η λογοτεχνία είναι μία άμυνα απέναντι στις επιθέσεις της ζωής. Πιστεύω πως αυτό ήταν για μένα: Μια άμυνα απέναντι στις επιθέσεις της ζωής. Και εξακολουθεί. Είναι ένα καταφύγιο, ένα σπουδαίο όργανο άμυνας. Και επίθεσης, επίσης!»


  • Συνέντευξη: Δάφνη Σκαλιώνη
  • Κάμερα: Κώστας Τσεκούρας
  • Ήχος: Θοδωρής Σπύρογλου
  • Σκηνοθεσία: Ευγενία Γιαννακοπούλου
  • Μοντάζ: Δανάη Μανουσαρίδη
  • Διεύθυνση Παραγωγής: Παναγιώτης Καραντίας

Μοιράσου το άρθρο: